Waar je ook staat in Amersfoort, je ziet hem. De Onze Lieve Vrouwetoren, door iedereen Lange Jan genoemd, steekt bijna honderd meter boven de stad uit en is het vaste oriëntatiepunt van de binnenstad. Wat de meeste bezoekers niet weten, is dat de kerk die erbij hoorde er niet meer is, en dat deze toren het middelpunt van de Nederlandse kaart vormt.
Een van de hoogste kerktorens van Nederland
Met ruim achtennegentig meter tot de haan is dit een van de hoogste kerktorens van het land, na de Domtoren in Utrecht en de toren van de Nieuwe Kerk in Delft. Het is laatgotische bouw, en de verhoudingen zijn zo dat hij vanaf grote afstand herkenbaar blijft. Vanuit de polders ten noorden van de stad zie je hem al liggen voordat je de stad zelf ziet.
De explosie van 1787
Na de reformatie kreeg de kerk allerlei andere functies, waaronder de opslag van buskruit en het maken van granaten. Door onvoorzichtigheid van een laboratoriumwerker ontplofte die voorraad in 1787. Zeventien mensen kwamen om en de kerk raakte zo zwaar beschadigd dat de resten later zijn afgebroken. De toren bleef staan. Op de plek van het schip ligt nu een open ruimte, en in de bestrating is de plattegrond van de verdwenen kerk terug te zien.
Het nulpunt van Nederland
Bij de landelijke driehoeksmeting is de spits van deze toren gekozen als het centrale punt van het Nederlandse coördinatenstelsel. Elke kaart, elk kadastraal perceel en elke bouwtekening in Nederland is uiteindelijk terug te rekenen naar dit punt. Voor een stad die zichzelf naar een zwerfkei heeft vernoemd, is het een aardige tweede claim, het middelpunt van de Nederlandse landmeetkunde staat hier.
De carillons
In de toren hangen twee carillons, waarvan het oudste in de zeventiende eeuw is gegoten door de gebroeders Hemony, de bekendste klokkengieters uit die tijd. Daar is later een groter, modern carillon bij gekomen. Op vaste momenten in de week wordt er bespeeld, en dat hoor je door de hele binnenstad. Bij sommige rondleidingen kun je bij de beiaardier langs, en dan zie je van dichtbij hoe zo’n instrument met vuisten en voeten wordt bespeeld.
De beklimming
De toren beklim je met een gids, in kleine groepen. Er gaan enkele honderden treden aan vooraf, via smalle trappen, en boven kijk je uit over de complete binnenstad, de Eem, de polders en aan de andere kant de bossen van de Utrechtse Heuvelrug. Wat je vanaf boven het beste ziet, is hoe de stad in ringen is gegroeid, met de Muurhuizen als eerste ring en de gracht als tweede.
Praktisch
- Draag schoenen met grip, want de treden zijn hoog en steil.
- Neem een jas mee, want boven waait het vrijwel altijd.
- Reserveer vooraf, want de groepen zijn klein.
- Denk aan de beperkingen bij hoogtevrees en bij kleine kinderen.
Eromheen
De toren staat midden in de kern, dus je combineert de klim met alles wat er om ligt. De Hof met de Sint Joriskerk is om de hoek, de Muurhuizen lopen op een paar minuten lopen, en de Koppelpoort is een kwartier verderop langs het water. Sommige aanbieders combineren een rondvaart met een torenbeklimming, en dat is een goede manier om de stad van onder en van boven te zien.
Vanaf de grond
Kun of wil je niet klimmen, dan is de toren van beneden nog steeds indrukwekkend. Loop er een rondje omheen, kijk naar de bestrating waar de verdwenen kerk stond en ga zitten op het plein ernaast. In de avond is de toren verlicht, en dan levert hij vanaf de gracht en vanaf de bruggen de bekendste beelden van Amersfoort op.
De toren in het dagelijks leven
Voor Amersfoorters is Lange Jan geen bezienswaardigheid maar een baken. Je gebruikt hem om je te oriënteren als je de binnenstad in fietst, je hoort het carillon vanaf je balkon en je ziet hem liggen als je vanuit Vathorst of Hoogland de stad nadert. Dat is de reden dat de toren in bijna elk logo, elke poster en elke ansichtkaart van de stad opduikt. Bij evenementen in de binnenstad staat hij bovendien vaak letterlijk in het decor, met podia aan zijn voet.
Wanneer je gaat
Voor het uitzicht is een heldere dag natuurlijk het beste, maar een dag met een strakblauwe hemel geeft harde schaduwen en weinig diepte. Een dag met wolkenvelden levert vaak mooiere beelden op, en in de vroege ochtend ligt er in het najaar mist over de Eem en de polders. Reken op ongeveer een uur voor de rondleiding, inclusief de uitleg onderweg en de tijd boven.
